Канад ШХГ-ийн экспортоо хоёр дахин нэмэхэд шүүмжлэгчид хүний эрх, байгаль орчны эрсдэлийг хөндөж байна

Зураг (Шингэрүүлсэн байгалийн хий тээвэрлэгч танкер): Gordon Leggett / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Канад улс шингэрүүлсэн байгалийн хийн (ШХГ) экспортоороо дэлхийн зах зээл дээр байр сууриа эзлэхийг эрмэлзэж байгаа ч олон жилийн, олон тэрбум долларын гэрээгээр хүний эрх болон байгаль орчинд хохирол учруулсан түүхтэй компаниудтай холбогдох эрсдэлтэй гэж шүүмжлэгчид анхааруулж байна. Al Jazeera-гийн сурвалжлагч Мэтт Симмонс энэ тухай Британийн Колумбийн Киттимат хотоос бичжээ.

Канадын анхны томоохон экспортын байгууламж болох LNG Canada 2025 оны дундаас Киттиматад ажиллаж эхэлсэн. Өнгөрсөн есдүгээр сарын сүүлээр түүний үйлдвэрлэлийг ойрын жилүүдэд хоёр дахин нэмэгдүүлэх 33 тэрбум долларын өргөтгөлийг батлав. Гэвч байгууламж 2024 оны сүүлээс туршилтаар ажиллаж эхэлсэн цагаасаа хий шатаах төхөөрөмжтэй холбоотой асуудалтай байна. 2025 онд гол шатаах яндангийн доголдлоос болж 350 сая шоометр хий шатжээ. Нутгийн оршин суугчид шатаах яндангийн дуу чимээ, амьсгалын асуудал нэмэгдсэн тухай ярьсан бөгөөд төсөл нутгийн гол ажил олгогч учир нэрээ нууцалсан байна.

Төсөл улс төрийн хүчтэй дэмжлэгтэй. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трампын засаг захиргаа Канадын гангаас эхлээд мод, хөнгөн цагаанд татвар ногдуулж, 8 дугаар сард дарс, сүү, нэхмэл зэрэг 20 тэрбум долларын бүтээгдэхүүнд нэмэлт татвар нэмсэн. Үүний хариуд Ерөнхий сайд Марк Карнигийн засгийн газар худалдааны түнш нараа төрөлжүүлэх, дотоод дэд бүтцээ тэлэх олон гэрээ, шийдвэр гаргаж байна. LNG Canada болон Ksi Lisims LNG-ийг «томоохон төслүүдийн жагсаалт»-д оруулж, шийдвэрийг түргэсгэх тусгай албаар дамжуулан сайжруулсан дэмжлэг амласан.

Канадын Бодлогын өөр хувилбарын төвийн ахлах эдийн засагч Марк Ли, шийдвэрийн цаана ойрын 10-20 жилийн газрын тос, хийн зах зээлийн тооцоо, ялангуяа хөрөнгө оруулалт байгаа бөгөөд засгийн газар компаниудын бусад оронд хийсэн үйлдлийг анхаардаггүй гэж үзжээ. Түүний үзэж байгаагаар Трампын худалдааны дайныг төслүүдийг түргэсгэх шалтаг болгож байна. Карнигийн оффис ярилцлага өгөхөөс татгалзсан аж.

LNG Canada-г Shell (дийлэнх хувь), Petronas, Korea Gas, PetroChina, Mitsubishi гэсэн таван компанийн нэгдэл эзэмшдэг. НҮБ-ын тооцоолсноор Shell Нигерийн Нигер мөрний бэлчирт 1958 оноос хойш наад зах нь 7,000 удаагийн гоожилтоор 13 сая гаруй баррель түүхий тос асгасан гэх шүүмжлэл бий. Торонтогийн Йоркийн их сургуулийн профессор Анна Залик Shell Канадад өөрийгөө хариуцлагатай оролцогчоор харуулдаг нь үнэмшилгүй гэж үзжээ. Shell эдгээр дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэж хариулж, Нигерийн нөхцөл нарийн төвөгтэй, хулгай, хууль бус боловсруулалт зэрэг хүндрэлтэй байсныг тайлбарласан.

Өргөтгөл нь LNG Canada-г хийгээр хангадаг Coastal GasLink хоолойд таван шахуургын станц нэмэх ажлыг багтаадаг. TC Energy 2019-2024 онд барьсан 670 км хоолой Wet'suwet'en үндэстний уугуул удирдагчдын зөвшөөрөлгүй, тэдний нутгаар дайрч барьсан гэж маргаан дэгдээж байсан. Хоолойн дийлэнх эзэмшигч KKR Shell-ийн эзэмшлийн хувийг худалдаж авах гурван хөрөнгө оруулагчийн нэг юм. Нөгөө төсөл Ksi Lisims-ээс Францын TotalEnergies 2025 онд жилд 2 сая тонн ШХГ худалдан авах гэрээ байгуулсан бөгөөд Мозамбик дахь төсөлтэй холбоотой хүний эрхийн гомдол түүнд ирээд байна. TotalEnergies асуултад хариулаагүй.

Канадын корпорацийн хариуцлагын сүлжээний Эйдан Гилкрист-Блэквуд, Канадад гадаадад үйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд хүний эрхийн олон улсын үүргээ биелүүлж буйг хангах эрх зүйн хэрэгсэл дутмаг гэж үзжээ.

Эх сурвалж: Al Jazeera (Мэтт Симмонс, 2026.10.21)