Франц яагаад дэлбэрэв, Европт юу авчрах вэ

Зураг (Францын Үндэсний ассамблейн байр, Палэ Бурбон): DXR / Wikimedia Commons, Public domain

Аравдугаар сарын 17–18-нд Францын хотуудаар 550–800 мянган хүн жагсаж, 1,800 гаруй хүн баривчлагдсан. Лимож хотын захиргааны байр шатаж, Парис, Лионд дэлгүүр дээрэмдэгдлээ. Гаднаас харахад энэ нь «Шар хантаазны» хөдөлгөөн эсвэл 2023 оны тэтгэврийн шинэчлэлийн эсрэг жагсаалын давталт мэт харагдана. Гэвч энэ удаагийн уур бухимдлын цаана Францын төдийгүй Европын холбооны (ЕХ) ирээдүйд нөлөөлөх гүн шалтгаанууд бий.

I. Яагаад болов: таван давхар дарамт

1. Төсвийн хавчаар. Францын улсын өр ДНБ-ий 119%-д хүрч, Дэлхийн II дайны дараах хамгийн өндөр түвшинд байна. Энэ оны төсвийн алдагдал 5.4% байх төлөвтэй бөгөөд ЕХ-ны тогтоосон 3%-ийн хязгаараас бараг хоёр дахин их. Ерөнхий сайд Себастьян Лекорню 2027 оны төсөвтөө 54 тэрбум еврогийн зардал танах, татвар нэмэх багц санал болгосон бөгөөд энэ арга хэмжээгээр ч алдагдал зөвхөн 5% хүртэл буурна. Өрийн хүүгийн зардал гэхэд 2026 онд 79 тэрбум евро, 2027 онд 91 тэрбум евро болж өснө. Өөрөөр хэлбэл улс сургууль, эмнэлэгт зарцуулах мөнгөө хүү төлөхөд зарцуулж байна.

2. Үнийн өсөлт. Ойрхи Дорнодын дайны улмаас шатахууны үнэ өсөж, инфляц 9-р сард 3.4%-д хүрсэн. Статистикийн хүрээлэн Insee-ийн тооцоогоор энэ онд өрхийн худалдан авах чадвар 0.7%-иар буурах төлөвтэй. Нэгэнт үнэ өсөж байхад төсөв танах нь иргэдэд давхар цохилт болж байна.

3. Залуучуудын ирээдүйгүй байдал. Хөдөлгөөн 9-р сард Парисын хойд захын ажилчин дүүргүүдийн ахлах сургуулиудаас эхэлсэн. Багшийн үйлдвэрчний эвлэлийн судалгаагаар энэ хичээлийн жилийн эхэнд дунд, ахлах сургуулиудын 53% нь дор хаяж нэг багшгүй байжээ. Залуучуудын ажилгүйдэл 20% орчим, эдийн засгийн өсөлт энэ онд ердөө 0.5% байх төлөвтэй. Сургуулийн нурж буй барилга, дутуу багш нь «төр бидэнд санаа тавихгүй байна» гэсэн илүү өргөн мэдрэмжийн бэлгэдэл болсон.

4. Орон зайн тэгш бус байдал. Франц дахь «баньлье» буюу хотын захын дүүргүүд Америкийнхаас эсрэгээрээ ядуу хүмүүс, цагаачдыг бөөнөөр нь суурьшуулсан том орон сууцны хорооллууд юм. Чинээлэг иргэд хотын төвд, ядуучууд захад гэсэн энэхүү хуваагдал нь 2005, 2023 оны үймээний үед ч гол шалтгаан болж байсан. Сургууль, тээвэр, ажлын байрны хүртээмжийн ялгаа нэг үеэс нөгөөд дамжиж, захын дүүргийн залуучуудын дунд гадуурхагдсан мэдрэмжийг гүнзгийрүүлж байна.

5. Улс төрийн хоосрол. 2024 оны ээлжит бус сонгуулиас хойш Үндэсний ассамблей олон бүлэгт хуваагдаж, аль ч тал олонх бүрдүүлж чадахгүй байна. Лекорнюгийн засгийн газар энэ хугацаанд дөрөв дэх засгийн газар бөгөөд өмнөх хоёр ерөнхий сайд төсвийн маргаанаас болж унасан. Ерөнхийлөгч Макроны бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад зургаан сар үлдсэн тул шийдвэр гаргах эрх мэдэл нь суларсан. Иргэд жагсаалыг өөрсдийн дуу хоолойг хүргэх цорын ганц арга гэж үзэх болсон.

Цагаачлал шалтгаан мөн үү?

Жагсаалыг цагаачлалтай холбох тайлбар олон нийтийн сүлжээгээр хурдан тархаж байна. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Трамп Францын үймээн сургуультай бус, зөвхөн цагаачлалтай холбоотой гэж мэдэгдэж, Макронд хилээ хаахыг зөвлөсөн. Францын хэт баруун жигүүрийн «Үндэсний нэгдэл» (RN) намын дарга Жордан Барделла ч мөн цагаачлал, аюулгүй байдал ирэх сонгуулийн гол асуудал болно гэж мэдэгдсэн.

Гэвч жагсагчдын өөрсдийн шаардлага бол цалин, тэтгэвэр нэмэх, үнэ буулгах, нийтийн үйлчилгээг хамгаалах. Хөдөлгөөнийг дэмжсэн CGT үйлдвэрчний эвлэл ч ийм шаардлага тавьсан. Захын дүүргүүдэд цагаач гаралтай хүн ам их байдаг нь үнэн ч жагсаалын гол сэдэв бол цагаачлал бус, нийгэм-эдийн засгийн тэгш бус байдал. Иймээс цагаачлал бол жагсаалын шалтгаан гэхээсээ илүүтэй жагсаалын дараах улс төрийн тэмцлийн гол сэдэв болж байна гэж хэлэх нь илүү оновчтой.

II. Европын холбоонд үзүүлэх нөлөө

Франц бол ЕХ-ны хоёр дахь том эдийн засаг, евро бүсийн тулгуур. Тиймээс Парисын гудамжинд болж буй үйл явдал Брюссельд шууд нөлөөлнө.

1. Төсвийн дүрэм сорилтод орж байна. Франц одоо ЕХ-ны «хэт их алдагдлын журам»-д хамрагдаж, алдагдлаа 3%-д ойртуулах үүрэгтэй. Харин гудамжинд гарсан иргэд яг энэ хэмнэлтийг эсэргүүцэж байна. Францын төв банкны ерөнхийлөгч 2029 он гэхэд 3%-д хүрэх боломжтой гэж үзэж байгаа ч бие даасан төсвийн зөвлөл засгийн газрын 1%-ийн өсөлтийн таамгийг хэт өөдрөг гэж дүгнэсэн. Хэрэв Франц дүрмээ мөрдөж чадахгүй бол Итали зэрэг өндөр өртэй бусад орон ч ЕХ-ны дүрмийг зөөлрүүлэхийг шаардах эрсдэлтэй. Эсрэгээрээ Брюссель хатуу байр суурь баривал Францад нийгмийн хурцадмал байдал улам даамжирна.

2. Евро бүсэд санхүүгийн эрсдэл нэмэгдэж байна. Францын 10 жилийн бондын өгөөж 2002 оноос хойш анх удаа 5%-д хүрч, Германыхаас давсан зөрүү 2012 оноос хойших хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн. Энэ нь хөрөнгө оруулагчид Францад зээл өгөхдөө илүү эрсдэл тооцож байгааг харуулна. Европын Төв банк өрийн хямралд орсон оронд туслах механизмтай ч алдагдлын дүрмийг мөрдөж буй оронд л тусламж үзүүлэх нөхцөлтэй. Энэ нь Францыг «хэмнэлт хийвэл гудамж, хийхгүй бол зах зээл» гэсэн хавчаарт оруулж байна. Зарим шинжээч Францын нөхцөл байдал евро бүсийн хэмжээний хямрал болж хувирах эрсдэлтэй гэж анхааруулж байна.

3. «Буу уу, талх уу» гэсэн маргаан. ЕХ сүүлийн жилүүдэд Оросын аюул заналхийллийн улмаас батлан хамгаалахын зардлаа нэмэгдүүлэх бодлого баримталж байна. Лекорнюгийн төсөл ч батлан хамгаалахын зардлыг 64 тэрбумаас 71 тэрбум ам.доллар болгон өсгөж, төрийн албан хаагчдын цалинг царцаахыг санал болгосон. Улс төр судлаач Донателла делла Порта жагсагчид цэргийн бус нийгмийн халамжийн зардлыг нэмэхийг шаардаж байгааг онцолсон. Францын туршлага нь ЕХ-ны «дахин зэвсэглэх» хөтөлбөрийг нийгмийн дэмжлэггүйгээр хэрэгжүүлэхэд хэр хэцүү болохыг харуулж байна.

4. 2027 оны сонгууль ба ЕХ-ны бодлогын эргэлт. Хамгийн том нөлөө нь улс төрийн чиглэлд гарч магадгүй. Ifop-ийн сүүлийн санал асуулгаар Марин Ле Пен 2027 оны 4-р сард болох ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд 34–38% авч тэргүүлж байна. Ле Пен жагсагчдын нийгмийн гомдол үндэслэлтэй гэж хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ Макроны засгийн газрыг ядарсан, чиг баримжаагаа алдсан гэж шүүмжилж, өөрийгөө эмх журмыг сэргээх чадвартай удирдагч гэж харуулж байна.

RN ялбал ЕХ-ны хэд хэдэн бодлогод шууд нөлөөлнө. Тус нам ЕХ-ны Цагаачлал, орогнолын пактаас гарах эсэх асуудлыг бүх нийтийн санал асуулгаар шийдвэрлэх, Францын ЕХ-ны төсөвт оруулах цэвэр хувь нэмрийг жилд 5 тэрбум евро хүртэл хязгаарлах, Украинд үзүүлэх санхүүгийн тусламжийг зогсоож, Оросын эсрэг хоригийг цуцлахыг дэмжих зэрэг байр суурьтай. Европын гадаад харилцааны зөвлөлийн (ECFR) шинжээчдийн дүгнэлтээр RN-ийн ерөнхийлөгч ЕХ-нд саад болох түнш болж, үр дүнд нь Франц илүү тусгаарлагдаж, ЕХ сулрах магадлалтай.

5. Франц-Германы «хөдөлгүүр» суларч байна. ЕХ-ны шийдвэрүүд уламжлал ёсоор Парис, Берлиний зөвшилцлөөр урагшилдаг. Гэвч Германд ч «Германы төлөөх хувилбар» (AfD) нам санал асуулгад тэргүүлж байна. Европын хэт баруун жигүүрийн намууд хамтын өрийг эсэргүүцэж, ЕХ-ны төсөвт оруулах хувь нэмрээ бууруулахыг хүсэж байгаагаараа нийтлэг. Макрон олон жил «Европын стратегийн бие даасан байдал» гэсэн санаачилгыг тэргүүлж ирсэн ч дотоод хямралын улмаас Францын Европ дахь манлайлал суларч байна.

Шийдлийн талаарх хоёр байр суурь

Засгийн газар, санхүүгийн зах зээлийнхэн өр хяналтаас гарахаас өмнө зардлыг танах шаардлагатай гэж үзэж байна. Тэдний үзэж буйгаар хэмнэлтийг хойшлуулбал хүүгийн зардал улам өсч, ирээдүйд илүү хүнд хасалт хийхээс өөр аргагүй болно.

Харин зүүн жигүүрийнхэн, үйлдвэрчний эвлэлүүд нийтийн үйлчилгээг танах бус баячууд, томоохон компаниудад илүү татвар ногдуулах замаар алдагдлыг бууруулах ёстой гэж үзэж байна. Тэдний байр суурь бол алдагдал асуудал мөн ч нийтийн үйлчилгээгээ танаж шийдэхгүй гэсэн утгатай.

Аль хувилбар нь ч өөрийн гэсэн эрсдэлтэй. Хэмнэлт нийгмийн хурцадмал байдлыг өдөөнө. Харин татвар нэмбэл хөрөнгө оруулалт, өсөлтөд сөргөөр нөлөөлөх магадлалтай.

Цаашид юуг ажиглах вэ

Ойрын хугацаанд гурван зүйл чухал. Нэгд, Үндэсний ассамблей 2027 оны төсвийг батлах эсэх. Засгийн газрыг огцруулахад 577 гишүүний 289-ийн санал шаардлагатай бөгөөд энэ нь зүүн жигүүр болон Ле Пений нам нэгдвэл л боломжтой. Хоёрт, зээлжих зэрэглэлийн агентлагууд Францын үнэлгээг бууруулах эсэх. Гуравт, 2027 оны 4-р сарын ерөнхийлөгчийн сонгууль.

Францын жагсаал бол зөвхөн Францын дотоод хэрэг биш. Энэ нь өндөр өр, хөгшрөлт, нийгмийн тэгш бус байдал, хэт баруун жигүүрийн өсөлт зэрэг Европын олон оронд нийтлэг асуудлууд нэг цэгт зангидагдсан тохиолдол. Парис хэрхэн шийдэх нь ЕХ-ны ирэх арван жилийн чиг хандлагыг тодорхойлох магадлалтай.

Эх сурвалж: Al Jazeera, Reuters, CNBC, Fortune, Euronews, Foreign Policy, ECFR