Хоёр зааны дунд: дэлхийн дэг журам эргэхэд Монгол хаана зогсох вэ

Зураг (Монгол-Хятадын хилийн Замын-Үүд өртөө): Uugii / Wikimedia Commons, CC BY 3.0

Дэлхий бөөрөнхий учраас түүх ч эргэдэг. Сүүлийн таван зуун жилийн турш хүн төрөлхтний хувь заяаг Атлантын далайн хоёр эрэгт оршдог цөөн хэдэн гүрэн тодорхойлж, бусад нь тэдний шатрын хөлөг дээрх хүү болж явлаа. Гэвч энэ дэг журам одоо ганхаж байна. Түүнийг ганхуулж буй гол хүч бол хоёр зууны нойрноосоо сэрсэн Хятад. Харин хоёр аварга гүрний дунд хавчуулагдсан Монголын хувьд энэ бол алс холын академик маргаан биш. Шатахуун түгээх станцын дараалал, талхны үнэ, банкны гүйлгээ, өвлийн гэрэл цахилгаан гээд бидний өдөр тутмын амьдралд аль хэдийн мэдрэгдэж буй бодит үзэгдэл юм.

Хуучин сэнтий рүүгээ буцаж буй луу

Британийн эдийн засгийн түүхч Ангус Мэддисоны тооцоогоор 1820 онд Хятад дэлхийн нийт бүтээгдэхүүний бараг гуравны нэгийг дангаараа үйлдвэрлэж байжээ. Дараагийн зуун жилд ар араасаа ирсэн дайн, колоничлол, дотоод самуун энэ байр суурийг нь унагаж, 20-р зууны дунд үед дэлхийн эдийн засагт эзлэх хувь нь хэдхэн хувь болтлоо буурсан. Өнөөдрийн Хятадын өсөлтийг тиймээс шинэ гүрэн гарч ирж байна гэхээсээ илүү хуучин гүрэн байр сууриа эргүүлэн авч байна гэж харах нь түүхэн үнэнд ойр.

Энэ эргэлтийн хэмжээ гайхалтай. НҮБ-ын Аж үйлдвэрийн хөгжлийн байгууллагын (UNIDO) тооцоогоор 2030 он гэхэд дэлхийн боловсруулах үйлдвэрлэлийн 45 орчим хувийг Хятад дангаараа бүрдүүлнэ. Харьцуулбал АНУ-ын хувь 11% хүртэл буурна гэсэн төсөөлөл бий. Энэ нь хувцас, тоглоом биш, ирээдүйн эдийн засгийн цөм болсон салбаруудыг хамарч байна. Цахилгаан автомашин, нарны хавтан, лити-ион батерей, газрын ховор элементийн боловсруулалтын 70–90 хувь Хятадад төвлөрсөн нь дэлхийн ногоон шилжилтийн нийлүүлэлтийн гинжийг бараг бүхэлд нь нэг улсаас хамааралтай болгожээ.

Технологийн өрсөлдөөнд ч ялгаа улам тодорч байна. Австралийн Стратегийн бодлогын хүрээлэн (ASPI) 2023 онд ирээдүйн чухал 44 технологийн 37-д Хятад судалгааны хувьд тэргүүлж байна гэж дүгнэж байсан бол 2025 оны 12-р сард шинэчилсэн судалгаандаа 74 технологийн 66-д Хятад, үлдсэн наймд нь АНУ тэргүүлж байгааг тогтоожээ. Хоёрхон жилийн дотор харьцаа ийм хэмжээгээр өөрчлөгдсөн нь өрсөлдөөний хурдыг харуулна.

Вашингтон энэ давалгааг гаалийн татвар, чипний экспортын хориг зэрэг геоэдийн засгийн хашлагаар зогсоохыг оролдож байна. Гэвч ус хаагуур ч хамаагүй урсдаг шиг Хятадын бараа, хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн Мексик, Вьетнамаар дамжин Америкийн зах зээлд орсоор байна. Нисэх онгоц тээгч хөлөг далай тэнгисийг хянаж чадах ч дэлхийн худалдааны судас болсон нийлүүлэлтийн гинжийг хүчээр шилжүүлж чадахгүй гэдэг нь улам тодорхой болов.

Фукидидийн урхи ба гибрид дайнуудын эрин

Харвардын профессор Грэм Аллисон эртний Грекийн түүхч Фукидидийн нэрээр нэгэн хэв маягийг томьёолсон. Ноёрхож буй гүрэн хүчирхэгжиж буй шинэ гүрнээс айж, түүнийг дарахыг оролдох нь дайнд хүргэх нь түүхэнд олонтаа давтагдсан гэсэн санаа. Аллисоны судалсан сүүлийн 500 жилийн 16 ийм тохиолдлын 12 нь дайнаар төгссөн байдаг.

Гэхдээ цөмийн зэвсэгтэй энэ зуунд их гүрнүүд бие биетэйгээ шууд тулалдах эрсдэл хэт өндөр. Тиймээс өрсөлдөөн шууд мөргөлдөөнөөр бус дэлхийн өнцөг булан бүрт гарч буй орлон дайн, худалдааны дайн, хориг арга хэмжээ, кибер халдлага зэрэг гибрид хэлбэрээр өрнөж байна. Орос-Украины дайн, Израил, Иран, АНУ-ын оролцоотой Ойрхи Дорнодын мөргөлдөөн бол хуучин дэг журам нурж, шинэ дүрэм хараахан тогтоогүй завсрын үеийн эмх замбараагүй байдлын илрэл. Италийн сэтгэгч Антонио Грамшигийн үгээр бол хуучин ертөнц үхэж, шинэ нь төрж ядаж буй энэ завсарт мангасууд гарч ирдэг.

Энэ мангасуудын цохилт жирийн иргэний хаалганд хүртэл ирж байна. 2024 онд Улаан тэнгис дэх Хуситуудын халдлагын улмаас Ази-Европын далайн тээврийн зардал хэд дахин өссөн. 2026 онд Ормузын хоолойн тээвэр саатсан нь газрын тосны зах зээлийг доргиож, зун Брентийн үнэ баррель тутамд 90 ам.доллараас давсан. HSBC банк Ормузын хаалтаас үүдэн 2026 оны Брентийн таамгаа 95 ам.доллар болгож өсгөсөн бол Goldman Sachs хаалт удаан үргэлжилбэл үнэ 100 ам.доллараас дээш тогтвортой байна гэж анхааруулжээ. Хэн дэлхийн шинэ "ах" болох, эсвэл хэдэн ахтай болох тухай энэ тэмцэл ойрын арван жилд намжихгүй. Тогтворгүй байдал бол түр зуурын бус, шинэ хэвийн нөхцөл болсныг бид хүлээн зөвшөөрөх ёстой.

Монгол: геополитик бидний халаасанд

Хоёр том хөршийн дунд оршдог Монголын хувьд эдгээр тектоник шилжилт амь насны асуудал. Энэ нь гурван чиглэлд хамгийн тод харагдаж байна.

1. Шатахуун: 97 хувийн хамаарал

Монгол жилд 3 орчим сая тонн шатахуун хэрэглэдэг бөгөөд Ерөнхий сайд Н.Учралын 9-р сард хэлснээр үүний 97% нь Оросоос импортлогддог. 2024 онд энэ хувь 96.8% байсан тул хамаарал буурах бус өсөж байна. Хэрэглээ 2028 он гэхэд 4 сая тоннд хүрэх төлөвтэй. Шатахуун бол импортын хамгийн том бүтээгдэхүүн бөгөөд нийт импортын гуравны нэг орчмыг эзэлдэг.

Украины дронууд Оросын газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүдийг цохиж, тэнд шатахууны хомсдол үүсэх бүрд Улаанбаатарт дараалал үүснэ. Энэ жил ч яг ийм зүйл болов. Орос 7-р сарын 8-наас дизелийн, 8-р сарын 1-нээс 2027 оны 1-р сарын 31 хүртэл шатахууны экспортод хязгаарлалт тогтоосон. Засгийн газар хоорондын гэрээгээр нийлүүлэх шатахууныг хоригоос чөлөөлсөн ч бодит нийлүүлэлт буурсан. Үндэсний нөөц 42 хоногийн зорилтот түвшнээс зургаан хоног хүртэл унаж, 10-р сарын 1-нд Улаанбаатарт найман цаг хүлээсэн жолооч нар УИХ руу жагсаж очсон. 2025 оны хомсдолын дараа 30 хоногийн стратегийн нөөц бүрдүүлэх шийдвэр гарсан ч 2026 оны хямрал эхлэхэд хэрэгжээгүй байжээ. Литр шатахууны үнэ хавар 1 ам.доллар орчим байснаа намар 1.5–2 ам.доллар болж өссөн.

Засгийн газар эх үүсвэрээ олон болгохоор яаравчлан ажиллаж байна. 7-р сард Өмнөд Солонгостой сард 50 мянган тонн шатахуун нийлүүлэх гэрээ байгуулсан бөгөөд бүрэн хэрэгжвэл жилийн хэрэгцээний 20 орчим хувийг хангана. Хятадаас авах шатахууны хувийг 5%-иас 30% хүртэл нэмэх, Казахстанаас жилд нэг сая тонн авах, Беларусаас онгоцны түлш авах яриа хэлэлцээ үргэлжилж байна. Харин Энэтхэгийн 1.7 тэрбум ам.долларын зээлээр Дорноговьд барьж буй газрын тос боловсруулах үйлдвэр 2018 онд эхэлсэн ч 2026 оны 8-р сарын байдлаар 60% гүйцэтгэлтэй байна. 2028 онд ашиглалтад орох төлөвтэй бөгөөд бүрэн хүчин чадлаараа ажиллавал дотоодын хэрэгцээний гуравны нэг орчмыг хангана. Тэр үйлдвэрт ч түүхий тос хаанаас авах асуудал шийдэгдээгүй байна.

2. Эрчим хүч ба санхүү: харагддаггүй хоёр эмзэг цэг

Эрчим хүчний салбарт бид гучин жил улс төржсөний үр дүнг амсаж байна. Өвлийн оргил ачааллын үед ОХУ-ын эрчим хүчний системээс өндөр үнээр цахилгаан импортолж, аль нэг цахилгаан станцын зуух гэмтэхэд бүх улсаараа хөлдөх эрсдэлтэй тулгарсаар байна. Сүүлийн хагас зуунд томоохон шинэ эх үүсвэр бараг баригдаагүй.

Санхүүгийн салбарт гибрид дайн илүү далд хэлбэрээр нөлөөлж байна. АНУ-ын хоёрдогч хориг арга хэмжээнээс эмээсэн гадаадын банкууд Оросын байгууллагуудтай холбоотой гүйлгээнд болгоомжтой хандах болсон бөгөөд Монгол, Оросын банк хоорондын төлбөр тооцоонд саатал үүсч байгааг 2024 онд Оросын судлаачид Улаанбаатарт болсон форум дээр олон нийтэд хэлж байсан. Шатахуун, эрчим хүчний импорт тасалдахгүйн тулд Монголын эрчим хүчний худалдааны төлбөрийг хориг арга хэмжээнд орсон Оросын банкуудаар дамжуулахыг Их Британи тусгай зөвшөөрлөөр 2025 онд зөвшөөрсөн нь энэ асуудал хэр эмзэг болсныг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл Монгол бусдын хориг арга хэмжээний гадна үлдэхийн тулд тусгай зөвшөөрөл хүсэхээс өөр аргагүй байдалд оржээ. Шатахуунаас үүдэлтэй геополитикийн эрсдэлийг үндэслэн Монголбанк 8-р сард бодлогын хүүг 12.5% болгож өсгөсөн нь эдгээр гадаад цохилт дотоодын зээлийн хүүд хүртэл нөлөөлж байгааг харуулна.

3. Экспорт: өсөлт ба хамаарал хоёр нэг зоосны хоёр тал

Хятадын аж үйлдвэрийн машин бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж буйн ачаар манай экспорт түүхэн дээд түвшинд хүрлээ. 2026 оны эхний есөн сарын экспорт 16.2 тэрбум ам.доллар болж, өмнөх оны мөн үеэс 51% өссөн. Зэсийн баяжмалын экспорт 79% нэмэгдэж, 8-р сард сарын экспорт 2.19 тэрбум ам.доллараар түүхэн дээд амжилт тогтоожээ. Эдийн засаг 2025 онд 6.8%-иар өссөн.

Гэвч энэ өсөлтийн нөгөө тал бол гашуун үнэн. Монголбанкны мэдээллээр экспортын 93.2% Хятад руу гарч байна. Шатахууны 97% нэг хөршөөс орж ирээд, экспортын 93% нөгөө хөрш рүү гарч байгаа нь Монголын эдийн засгийг хоёр том үүдтэй, нэг ч нөөц үүдгүй байшинтай адил болгожээ. Хятадын эрэлт буурах, хилийн боомт хаагдах, эсвэл хоёр хөршийн аль нэгтэй улс төрийн хурцадмал байдал үүсэх нь аль ч тохиолдолд манай төсөв, валютын ханш, иргэдийн орлогод шууд цохилт болно.

"Гурав дахь хөрш" бодлого ба бодит хамаарал

Монгол 1990-ээд оноос хойш "гурав дахь хөрш" буюу АНУ, Япон, Европын холбоо, Өмнөд Солонгос зэрэг ардчилсан түншүүдтэйгээ харилцаагаа гүнзгийрүүлэх бодлого баримталж ирсэн. Энэ бодлого дипломат харилцаа, боловсрол, соёлын хүрээнд үр дүнгээ өгсөн. Гэвч шатахуун, цахилгаан, экспортын маршрутаар хэмжвэл гурав дахь хөршийн бодит жин маш бага хэвээр байна. Энэ жилийн шатахууны хямралын үеэр Өмнөд Солонгостой байгуулсан гэрээ ч 9-р сарын сүүлээр зөвхөн хоёр мянган тонн нийлүүлсэн байжээ.

Үүнээс гарах сургамж нь энгийн. Дипломат бодлого газарзүйг өөрчилж чадахгүй. Тэр газарзүйн хязгаар дотор хамаарлыг аль болох олон эх үүсвэрт хувааж, эрсдэлийг даах нөөц бүрдүүлэх нь бодит тусгаар тогтнолын нөхцөл болно.

Юу хийх ёстой вэ

Дэлхий ингэж доргиж байхад хөршүүдийн зодооноос олсон түр зуурын орлогоо тарааж суух нь хамгийн эрсдэлтэй сонголт. Хэлэлцүүлэгт хэд хэдэн чиглэл байнга дурдагддаг.

Нэгд, шатахууны нөөц ба боловсруулалт. 30 хоногийн стратегийн нөөцийг шийдвэрийн төвшинд бус бодитоор бүрдүүлж, Дорноговийн газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн түүхий тосны нийлүүлэлтийг одооноос баталгаажуулах шаардлагатай.

Хоёрт, эрчим хүчний дотоод эх үүсвэр. Оргил ачааллын үед импортоос хамаарахгүй байх суурь хүчин чадал, сэргээгдэх эрчим хүчийг хадгалах батерейн системд хөрөнгө оруулах нь зөвхөн эдийн засгийн бус аюулгүй байдлын асуудал болжээ.

Гуравт, санхүүгийн суваг. Хориг арга хэмжээний эрсдэлээс хамгаалсан төлбөр тооцооны олон суваг, валютын нөөцийг бэхжүүлэх нь импорт тасалдахаас сэргийлнэ.

Дөрөвт, уул уурхайн орлогыг хуримтлуулах. Экспортын өсөлтөөс орж ирж буй орлогыг урсгал зардалд биш, дээрх дэд бүтэц болон баялгийн санд хуримтлуулах. Түүхий эдийн үнэ мөчлөгтэй тул өнөөдрийн ашиг маргаашийн хямралын дэр болох ёстой.

Эдгээр алхмын талаар маргаан ч бий. Зарим эдийн засагчид жижиг зах зээлтэй Монголд өөрийн боловсруулах үйлдвэр ашиггүй, олон эх үүсвэрээс импортлох нь илүү хямд гэж үздэг. Харин бусад нь 2025, 2026 оны хомсдол хямд импортын үнэ нийлүүлэлтийн найдвартай байдлыг орлож чадахгүйг харуулсан гэж маргадаг. Гэхдээ хоёр тал хоёулаа нэг зүйл дээр санал нийлдэг: одоогийн хамаарлын түвшин хэт өндөр.

Төгсгөл

Дэлхийн шинэ дүрэм хэзээ, хэрхэн тогтохыг хэн ч таамаглаж чадахгүй. Гэхдээ тэр дүрмийг тогтоох ширээний ард суух эсэх нь бэлтгэлээс шалтгаална. Эрчим хүч, шатахуун, санхүүгийн тусгаар тогтнолоо бодитоор босгож чадахгүй бол шинэ дэг журам тогтох өдөр Монгол ширээний ард биш, харин зоогийн ширээний цэсэнд бичигдчих вий гэдэг болгоомжлол хоосон айдас биш юм.