УИХ-ын Хүний эрхийн дэд хороо баривчлах, цагдан хорих ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх ажлын хэсэг байгууллаа

Зураг (Төрийн ордон, Улаанбаатар): xiquinhosilva / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Улсын Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хороо өчигдөр (10 дугаар сарын 28) хуралдаж, баривчлах, цагдан хорих ажиллагаанд хүний эрхийг хангахтай холбоотой хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн талаарх мэдээллийг сонслоо. Хурлын төгсгөлд хууль, тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт шалгалт хийж, санал, дүгнэлт гаргах, шаардлагатай бол УИХ-ын шийдвэрийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах Байнгын хорооны тогтоолын төслийг олонхын саналаар баталсан байна.

Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын (ХЭҮК) гишүүн Д.Энхболд цагдан хорих таслан сэргийлэх арга хэмжээ болон шүүхийн шийдвэргүй баривчлахтай холбоотой комисст 2024 онд 360, 2025 онд 407, 2026 онд 303 гомдол ирснийг танилцууллаа. ХЭҮК-ын мэдээлснээр эдгээр нь нийт гомдол, мэдээллийн 27.6 хувийг эзэлж байна. Хамгийн их давтагддаг гомдол нь цагдан хоригдсон хугацааг ял эдэлсэн хугацаанд оруулж тооцдоггүй явдал аж.

Өмгөөлөгчид цагдан хорих таслан сэргийлэх арга хэмжээ авахдаа талууд мэтгэлцэх зарчим хэрэгждэггүй гэж үздэг бол хойшлуулшгүй арга хэмжээгээр баривчлагдсан хүмүүсийн өмгөөлөгч авах эрх хангалтгүй байна гэж комисс онцолжээ. Мөн шүүгчийн захирамжид цагдан хорих болон хорих хугацааг сунгасан үндэслэл, шийдвэрийг тодорхой бичих шаардлагатайг дурдсан. Он гарснаас хойш ХЭҮК төлөвлөгөөт 3, орон нутагт 13 гэнэтийн шалгалт хийжээ.

УИХ-ын Тамгын газрын Хууль тогтоомж, бодлогын хэрэгжилтийн үнэлгээний газрын референт Г.Нямгэрэлийн мэдээлснээр цагдан хорих, баривчлах хойшлуулшгүй ажиллагаатай холбоотой УИХ-ын 5 тогтоолын 12 заалтад дүн шинжилгээ хийхэд хэрэгжилт 75 хувьтай байна. 2024, 2025 онд Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд өөрчлөлт оруулсан ч түүнээс хойш хуулийн хэрэгжилтийн үнэлгээ хийгдээгүй гэж ХЗДХЯ-ны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын дарга О.Цолмон танилцуулахад УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг шүүмжилсэн. Тэрбээр хоёр жил юу ч хийгээгүй өнгөрөөж болохгүй, хуулийн хэрэгжилтийг улирал тутам мэдээлж, хагас жил тутам хэлэлцэх ёстой гэжээ.

Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын тэргүүн дэд дарга, Хорих ял эдлүүлэх албаны дарга, хурандаа Д.Одсэрийн мэдээлснээр одоогоор 3,350 гаруй хүн цагдан хоригдож байгаа бөгөөд эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны улмаас хохирсон гэх 5 хэрэг хяналтад байна. Улсын ерөнхий прокурорын газрын ахлах прокурор Ч.Мөнх-Эрдэнэ 2019–2025 онд сэжигтнийг шүүхийн шийдвэргүйгээр баривчлах тохиолдол цөөрсөн, энэ оны эхний гурван улиралд цагдан хорих таслан сэргийлэх арга хэмжээтэй холбоотой 246 гомдол ирснийг хэлэв.

Дэд хорооны дарга, УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргал Хууль зүйн туслалцааны төвийн үйл ажиллагаа, эрх нь зөрчигдсөн хүний хохирлыг хэрхэн барагдуулдаг, баасан гарагт баривчилдаг практикийг зогсоосон эсэхийг тодрууллаа. Хууль зүйн туслалцааны төв жилд 2,700–3,000 орчим эрүүгийн хэрэгт өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлдэг бол ХЭҮК 2022 оноос хойш хохирол барагдуулах 42 нэхэмжлэл гаргаж, түүнээс 31-ийг шүүх хангасан байна.